فهرست سازهای موسیقی دستگاهی

حامد جلیلوند

این پرسش که کدام سازها به موسیقی دستگاهی ایران تعلق دارند و یا مجموعه سازهای موسیقی دستگاهی ایران کدامند؟ در نگاه اول، پیش پا افتاده و کاملاً بدیهی به نظر می‌رسد. تار، سه‌تار، سنتور، کمانچه، نی و تنبک شاید اولین سازهایی هستند که به ذهن می‌آیند. با این حال این پرسش ساده می‌تواند پاسخ‌های متفاوتی را در مقابل خود داشته باشد. برای مشخص شدن موضوع نگاهی خواهیم داشت به کتاب‌ها و نوشته‌هایی که به معرفی سازهای موسیقی دستگاهی ایران پرداخته‌اند.

برخی از منابعی که به معرفی موسیقی دستگاهی ایران پرداخته‌اند، به معرفی سازهای این موسیقی اهتمام ورزیده‌اند. معتبرترین این کتاب‌ها زیر عنوان سازشناسی دسته‌بندی می‌شوند. از جمله کتاب‌های سازشناسی ایرانی (۱۳۸۸)، سازشناسی (۱۳۸۸)، سازهای ایران (۱۳۸۴) و سازشناسی موسیقی ایران(۱۳۸۷). در رده دوم، کتاب‌هایی قرار می‌گیرند که به معرفی موسیقی ایران پرداخته‌اند، مانند سنت و تحول در موسیقی ایرانی (۱۳۸۳)، موسیقی کلاسیک ایرانی (۱۳۷۷)، موسیقی و آواز در ایران (۱۳۸۴)، موسیقی سنتی ایران (۱۳۷۸)، چشم‌انداز موسیقی ایران (۱۳۷۷)، جامعه‌شناسی هنر موسیقی (۱۳۷۹) و شناخت موسیقی ایران (۱۳۷۶) که سه عنوان اول توسط پژوهشگران غیرایرانی به رشته تحریر درآمده‌اند. به عنوان یکی از راه‌های تشخیص سازهای موسیقی دستگاهی ایران یک بررسی آماری بسیار ساده را در پیش می‌گیریم و به کمک آمار توصیفی، فرآوانی سازهایی که در این کتاب‌ها نام برده شدند را مشخص می‌کنیم. در جدول پیش رو، سازهای معرفی شده در هر کتاب به تفکیک ارائه شده‌اند. علامت (+) در جدول، گویای تمایزی است که نویسنده کتاب میان سازها قائل بوده است. این تمایز(ها) در ادامه شرح داده شده است. ترتیب سازها در جدول از ساختار هر کتاب تبعیت می‌کند. این نکته نیز قابل ذکر است که کتاب‌های دیگری نیز در این زمینه وجود داشت از جمله کتاب موسیقی ملی ایران نوشته داریوش صفوت اما به احتمال زیاد، افزودن کتاب‌های دیگر، تغییر ویژه‌ای در نتیجه نهایی نخواهد گذاشت.

چند نکته درباره این جدول قابل توجه است.

در کتاب سازشناسی ایرانی دو ساز دایره و دایره‌زنگی ذیل ساز دف معرفی شده‌اند.

جامعه‌شناسی موسیقی پس از معرفی سازهایی که خود آن‌ها را «سازهای مطرح موسیقی زمان حال» می‌نامد در پاراگراف بعدی به استفاده از ویولن، فلوت و پیانو در موسیقی ایرانی اشاره می‌کند.

بخش «سازهای ردیف موسیقی سنتی ایران» در کتاب سازهای ایران نامی از عود و رباب نمی‌برد اما این سازها در موسیقی اقوام ایرانی معرفی شده‌اند.

چشم‌انداز موسیقی ایران متداول‌ترین سازها را، «سازهای معمول» می‌نامد. پس از آن از عود، قانون و تنبور با نام سازهای طرح شده در تاریخ موسیقی نام می‌برد. سپس قیچک و چنگ را سازهای باستانی ایران می‌خواند و در نهایت به استفاده از برخی سازهای اروپایی در گروه‌نوازی و هم‌نوازی در موسیقی ایران اشاره می‌کند.

مولف سازشناسی کتاب را به دو بخش «سازهای ایرانی» و «سازهای غربی» تقسیم می‌کند و ذیل سازهای ایرانی، سازهای مرتبط با موسیقی دستگاهی را به نام «سازهای شهری» خوانده و از آن‌چه «سازهای نواحی» می‌نامد مجزا می‌کند. در مورد سازهای غربی نیز تنها جایی که ویولن را معرفی می‌کند از توانایی این ساز در اجرای «فواصل کروماتیک مخصوص موسیقی ایرانی» یاد می‌کند.

فرهت در کتاب موسیقی سنتی ایران پس از پرداختن به «سازهایی که عموما در موسیقی سنتی ایرانی به کار می‌روند»، عود و قانون را از «سازهای مهم تاریخ ایران» می‌خواند و پس از آن به استفاده از سازهای اروپایی در «ارکسترهای ممزوج» اشاره می‌کند.

موسیقی و آواز در ایران بدون هیچ مقدمه‌ای در فصل «سازهای سنتی ایران» به معرفی گروه اول سازها پرداخته سپس زمانی که «سازهای مناطق یا محلی» ایران را معرفی می‌کند در برخی موارد به استفاده آن‌ها در گروه‌های وزارت فرهنگ نیز اشاره دارد. در نهایت هم ذیل عنوان «سازهای دیگر» به معرفی عود، قانون و چنگ می‌پردازد.

کتاب سنت و تحول در موسیقی ایرانی سازها را به دو دسته سازهای سنتی و «سازهای غیر سنتی» تقسیم می‌کند. نویسنده ذیل عنوان غیر سنتی مجموعه‌ای از سازهای اقوام ایرانی، همسایگان ایران و موسیقی اروپا را که با این موسیقی در ارتباط بوده‌اند معرفی می‌کند.

داده‌های حاصل گویای اشتراک نظر بالای تمامی متون مورد مطالعه، درباره سازهای اصلی موسیقی دستگاهی ایران است. سازهای تار، تنبک، سنتور، سه‌تار، کمانچه، نی و قانون با فراوانی ۱۰ پربسامدترین سازهایی هستند که از سوی این منابع به عنوان سازهای موسیقی دستگاهی ایران معرفی شده‌اند. اما در این میان یک نکته حائز اهمیت است؛ از میان این هفت ساز، قانون در برخی از کتاب‌ها از شش ساز دیگر جدا شده است. برای مثال زونیس، سپنتا و فرهت قانون را ذیل سازهای با ارزش تاریخی، دورینگ ذیل سازهای غیر سنتی و میلر به عنوان سازی عربی که در موسیقی ایران استفاده محدودی دارد نام می‌برد. از همین رو علی‌رغم فراوانی یکسان، قانون را نمی‌توان هم رده دیگر سازها قرار داد. به این ترتیب شش ساز تار، تنبک، سنتور، سه‌تار، کمانچه و نی را می‌باید به عنوان سازهای اصلی یا معمول در موسیقی ایران دانست.

با این اوصاف، قانون در کنار ساز عود با فراوانی ۹ در مرتبه بعد قرار خواهند گرفت و پس از آنها قیچک و ویولن با فراوانی ۶، پیانو ۵، چنگ، فلوت و کلارینت ۳ و همان‌طور که در جدول بالا مشخص است، سایر سازها در مراتب بعدی قرار می‌گیرند.

به رقم وجود این اجماع درباره سازهای اصلی موسیقی دستگاهی ایران، نمی‌توان از رابطه‌ای که میان سایر سازها و این موسیقی وجود دارد چشم‌پوشی کرد. همنشینی سازهایی چون قانون، عود، قیچک، ویولن، پیانو، چنگ و دیگر سازها در جدول با سازهای اصلی موسیقی دستگاهی شاهدی بر وجود این رابطه است.

کتاب‌های مورد مطالعه نیز با نام‌گذاری‌های گوناگون تلاش کرده‌اند، تمایز میان سازهای مختلف را مشخص کنند. برای مثال ژان دورینگ در سنت و تحول در موسیقی ایرانی سازهای موسیقی ایران را به دو گروه سنتی و غیرسنتی تقسیم می‌کند. دورینگ سازهایی مانند دف، عود، قانون، چنگ، رباب، قیچک، پیانو، ویولن، آکوردئون، کلارینت و فلوت را ذیل سازهای غیر سنتی قرار می‌دهد. الا زونیس در موسیقی کلاسیک ایرانی سازها را در سه گروه «سازهایی که در موسیقی ایرانی بکار می‌روند»، «سازهای فولکلوریک» و «سازهایی با ارزش تاریخی» طبقه‌بندی می‌کند. زونیس عود، قانون، قیچک و چنگ را در دسته سوم قرار می‌دهد. پرویز منصوری در کتاب سازشناسی، سازها را به دوگروه شهری و محلی تقسیم‌ می‌کند. به این ترتیب می‌توان گفت که کتاب‌هایی که به معرفی سازهای ایران پرداخته‌اند به صورت ضمنی به تفاوت‌هایی که میان سازها از حیث نوع ارتباط با موسیقی دستگاهی ایرن اشاراتی دارند. به نوعی سعی دارند مشخص کنند که نمی‌توان تمامی سازهای موجود در موسیقی ایران را از حیث تعلق به موسیقی دستگاهی ایران در یک موقعیت دانست.

این موضوع می‌تواند دلایل متعددی داشته باشد. آن‌چه در بسیاری از نام‌گذاری‌های منابع مورد اشاره دیده می‌شود مسئله تاریخ و تحولات تاریخی است. در برخی منابع سازهایی چون عود، قانون و چنگ را در زمره سازهای تاریخی یا سازهای با ارزش تاریخی نام برده‌اند. به استناد منابع متعدد از جمله نگاره‌های سنگی و مهرها، چنگ پیش از اسلام از شاخص‌ترین سازهای ایران محسوب می‌شده است. این موضوع درباره عود نیز به نحو دیگری صادق است. عود نیز، هم در دوران اسلامی و هم پیش از اسلام با نام‌های دیگری چون بربط و رود به عنوان ساز اصلی این حوزه تمدنی مطرح بوده است. تقی بینش در کتاب شناخت موسیقی ایران عود را ساز آرمانی ایران معرفی می‌کند. اما امروز هر دو ساز ذیل سازهایی شناخته می‌شوند که در دوره پهلوی از سایر کشورها اقتباس شده‌اند. در واقع با تکیه بر این دو مثال و با تاکید بر پویایی عناصر فرهنگی، می‌توان انتظار داشت که علاوه بر سازهای اصلی، سازهای دیگری نیز درجاتی از وابستگی به موسیقی دستگاهی ایران را داشته باشند.

سئوال ابتدایی آن بود که سازهای موسیقی دستگاهی کدامند. این سئوال در حقیقت، تعلق داشتن یا نداشتن یک ساز به این نوع موسیقی را به صورتی دوگانه (تعلق مطلق در برابر عدم تعلق مطلق) مورد نظر دارد اما چند سئوال ساده، موضوع تعلق مطلق سازها به موسیقی دستگاهی را با چالش‌های جدی‌ای مواجه می‌کنند. آیا عود و قانون با توجه به بکارگیریشان در دوره پهلوی، به موسیقی دستگاهی ایران تعلق دارد؟ آیا می‌توان ویولن را که در دوره قاجار وارد ایران شده است و حتی ردیف نیز برایش نوشته شده در زمره سازهای موسیقی دستگاهی ایران جای داد؟

با این وصف، شاید سئوال مناسب‌تری که برای شناخت جایگاه سازها در موسیقی دستگاهی بتوان طرح کرد این باشد که چه سازهایی در موسیقی دستگاهی ایران مورد استفاده قرار گرفته‌اند؟ این سئوال باعث می‌شود تا مواجهه ما با سازها سهل‌گیرانه‌تر شود و این سهل‌گیری موجب می‌شود مجموعه گسترده‌تری از سازها را مد نظر قرار دهیم. این سهل‌گیری از آن جهت حائز اهمیت است که در بررسی تحولات مجموعه سازهای موسیقی دستگاهی، ما با تغییراتی جزئی مواجه هستیم. تغییراتی که به رسمیت شناخته شدن آن‌ها نیازمند گذر زمان است و احتمالا امروز هم این تغییرات در جریان هستند. با این توضیح می‌توان پذیرفت که سهل‌گیری در دایره سازهای وابسته به موسیقی دستگاهی، این امکان را فراهم می‌آورد تا فرآیندهای تغییر احتمالی موجود در این مجموعه از سازها را بررسی و شناسایی کرد و در صورت امکان به سمت توصیف این تغییرات و در نهایت ارائه تحلیل‌های احتمالی از چیستی، چرایی و چگونگی آن‌ها گام برداشت. به عبارت دیگر چنانچه رویکرد تلعق یک ساز را یه یک فرهنگ موسیقایی دگرگون کنیم؛ یعنی از یک رویکرد دوگانه انگارانه یه سمت رویکردی طیفی گام بردایم که در آن سازها در درجات مختلفی از تعلق یه یم فرهنگ موسیقایی مشخث قرار دارند، در این صورت پاسخ پرسش اولیه این نوشته متفاوت خواهد شد.

با توجه به آنچه گفته شد هدف این بخش، تهیه فهرستی از سازهاست. فهرستی که وجه مشترک آن‌ها نوعی ارتباط با موسیقی دستگاهی ایران است. این ارتباط می‌تواند از وابستگی کاملاً مشخص با این نوع موسیقی (برای نمونه در مورد ساز سه‌تار) تا بکارگیری ساز در آن (مثلا طبلا هندی) و یا ادعای ساخت سازی برای موسیقی دستگاهی ایران باشد (برای نمونه ساغر و تن‌تار). در تهیه این فهرست از منابع مختلفی استفاده شده است. از جمله کتاب‌ها، نشریات، مصاحبه‌های مطبوعاتی و سایت‌ها و وبلاگ‌های سازندگان و نوازندگان موسیقی دستگاهی ایران و نیز آثار صوتی و آلبوم‌هایی که به صورت رسمی یا غیر رسمی منتشر شده‌اند. شرط فهرست نویسی سازها در این مجموعه، وجود دست کم یک سند از نمونه‌های ذکر شده بوده است. در این فهرست نویسی، علاوه بر نام ساز و خانواده آن در ساختار رده‎بندی زاکس- هرن‏بُستل، در صورت امکان نام سازنده و نام استفاده کننده یا معرفی کننده ساز نیز آمده است. همچنین چنانچه توضیحاتی درباره ساز قابل ذکر بوده نیز ارائه شده است. نکته‌ای که درباره این فهرست نباید از نظر دور داشت رابطه بین سازهای فهرست شده و هدف پژوهش است. این فهرست به هیچ عنوان ادعای بررسی تمامی سازهای استفاده شده و طراحی شده در موسیقی ایران را ندارد و اصولا از تهیه آن نیز چنین هدفی منظور نبوده است. در واقع این فهرست تنها سعی می‌کند با به تصویر کشیدن تنوعات سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران به این واقعیت اشاره کند که بر خلاف تصور معمول، تنها همان شش ساز شناخته شده را نمی‌توان به عنوان سازهای موسیقی دستگاهی ایران در نظر گرفت بلکه آنچه موسیقی دستگاهی امروز ایران را شکل می‌دهد حاصل استفاده از مجموعه‌ای از سازهاست که به مراتب وسیع‌‎تر و گسترده‌تر از آن سازهای شش‌گانه است.

سازهای خودصدا سازهای خودصدا آن دسته از سازها محسوب می‌شوند که عامل تولید کنند صدا را بدنه ساز تشکیل می‌دهد و نه زه یا پوست. به عبارت دیگر عضوی از ساز که مرتعش شده و صدا را سازمان می‌دهد خود بدنه ساز است. (مثلا زنگ کلیسا) خودصداها به چهار گروه اصلی، خودصدا‌های ضربه‌ای (مانند سنج، کرب(درویشی، ۱۳۸۴: ۵۲۶))، خودصدای زخمه‌ای (مانند مثلث، لاکوتی(درویشی، ۱۳۸۴: ۵۴۵))، خودصداهای سایشی (نمونه جالب توجه آن فنوگراف و گرامافون است، همچنین قارقارک و قوطی (درویشی، ۱۳۸۴: ۶۶۵-۶۷۰)) و در نهایت خودصداهای دمشی (این نمونه در میان سازهای آشنا وجود ندارد). زاکس و هورن‌بوستل نمونه‌های دیگر را در گروه پنجمی، تحت عنوان رده‌بندی نشده قرار می‌دهند . در میان سازهای مورد استفاده در موسیقی دستگاهی ایران، خانواده سازهای خودصدا، کم تعدادترین خانواده‌ محسوب می‌شوند. در واقع هیچ یک از سازهای شناخته شده این نوع از موسیقی در این گروه قرار نمی‌گیرند. سازهای فهرست شده در این گروه غالبا از طریق اشاعه، احیا و ابداع در این بخش نمایان شده‌اند. در این فهرست از نظام رده‌بندی سازهای زاکس- هورن‌بوستل استفاده شده است.

سازهای خود صدا

۱٫ خودصدا (ایدئوفون/ خودآوا) ۱٫۱٫ خودصدای ضربه‌ای ۱٫۱٫۱٫ ضربه‌ای مستقیم ۱٫۱٫۲٫ ضربه‌ای غیر مستقیم ۱٫۲٫ خودصدای زخمه‌ای (مضرابی) ۱٫۲٫۱٫ زخمه‌ای به شکل طوقه ۱٫۲٫۲٫ زخمه‌ای به شکل تخته یا شانه ۱٫۳٫ خودصدای سایشی ۱٫۳٫۱٫ چوبه‌های سایشی ۱٫۳٫۲٫ پلاک‌های سایشی ۱٫۳٫۳٫ آوندهای سایشی ۱٫۴٫ خودصدای دمشی (وزشی) ۱٫۴٫۱٫ چوبه‌های دمشی ۱٫۴٫۲٫ پلاک‌های دمشی ۱٫۵٫ خودصداهای رده‌بندی نشده

زنگ سرانگشتی، ۱۱۱٫۱، احیاء، مجید خلج سنج، ۱۱۱٫۱، اشاعه، – کوزه، ۱۱۱٫۲، اشاعه و ابداع، – ضربانگ، ۱۱۱٫۲، اشاعه و ابداع، بهنام سامانی فرودو، ۱۱۱٫۲، اشاعه و ابداع، فربد یدالهی کاخاتم، ۱۱۱٫۲، ابداع، مجید کرمی مثلث، ۱۱۱٫۲۱۱، اشاعه، –

سازهای پوست‌صدا

شناخته‌شده‌ترین ساز پوست‌صدای موسیقی دستگاهی ایران تنبک بوده است اما علاوه بر آن، استفاده از دایره و دف نیز معمول است. امروز گسترش ابعاد مختلف سازهای پوست‌صدا یکی از موضوعات مورد توجه سازندگان و نوازندگان است. با این حال تمامی نمونه‌ها، در زیر شاخه طبل‌های زدنی یا ضربه‌ای قرار می‌گیرند. پوست‌صداها آن گروه از سازها را تشکیل می‌دهند که عامل تولید صدا در آن‌ها، مرتعش شدن بخش پوستی ساز است. شناخته‌شده‌ترین نمونه این خانواده در موسیقی ایرانی تنبک، دف و دایره هستند. پوست‌صداها نیز به چهار زیر شاخه اصلی تقسیم شده‌اند. از این میان تنها پوست‌صدا یا طبل‌های ضربه‌ای برای ما آشنا هستند (تنبک) و سایر انواع پوست‌صداها: طبل‌های زخمه‌ای، طبل‌های سایشی و صفیرها در میان سازهای نام آشنای ایران نمونه‌ای ندارند. بنابر نظام رده‌بندی سازهای زاکس- هورن‌بوستل تقسیم‌بندی این سازها از این قرار است: ۲٫ پوست‌صدا (ممبرانوفون/ پوستی) ۲٫۱٫ طبل‌های زدنی یا ضربه‌ای ۲٫۱٫۱٫ طبل‌های ضربه‌ای مستقیم ۲٫۱٫۲٫ طبل‌های جغجغه‌ای (تکانی) ۲٫۲٫ طبل‌های زخمه‌ای ۲٫۳٫ طبل‌های سایشی ۲٫۳٫۱٫ طبل‌های سایشی با چوبه ۲٫۳٫۲٫ طبل‌های سایشی با ریسمان ۲٫۳٫۳٫ طبل‌های سایشی دستی ۲٫۴٫ صفیرها (آوازه‌خوان) ۲٫۴٫۱٫ کازوهای آزاد ۲٫۴٫۲٫ کازوهای لوله‌ای یا آوندی طبل‌های رده‌بندی نشده دفک، ۲۱۱٫۱، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۵ بم‌باژ، ۲۱۱، خانواده‌سازی، فرهاد صفری، ۱۳۸۵ طبلا، ۲۱۱٫۱، اشاعه، – طاس، ۲۱۱٫۱، اشاعه، – نقاره، ۲۱۱٫۱، اشاعه، – زروان، ۲۱۱٫۱، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۳ زجل، ۲۱۱٫۱، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۶ کارنگ، ۲۱۱٫۲، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۵ کوبانه، ۲۱۱٫۲، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۲ باژ، ۲۱۱٫۲، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۶ دمام، ۲۱۱٫۲۱۲، اشاعه، – تنبک (تمبک/ ضرب)، ۲۱۱٫۲۶، – ، – تنبک ۱۴۰ تکه، ۲۱۱٫۲۶، تغییر، مجید کرمی تنبک باس، ۲۱۱٫۲۶، خانواده‌سازی، -، در آلبوم سال‌ های خاکستری اثری از بامداد فتوحی تنبک ترکه‌ای، ۲۱۱٫۲۶، تغییر، عبدالعلی باقری نژاد تنبک دو دهانه، ۲۱۱٫۲۶، تغییر، فرهاد صفری، ۱۳۸۱ تنبک کوکی، ۲۱۱٫۲۶، تغییر، ابراهیم قنبری مهر تنبک کوکی، ۲۱۱٫۲۶، تغییر، حسین عمومی ضرب زورخانه، ۲۱۱٫۲۶، اشاعه، – نوبانگ، ۲۱۱٫۲۶، ابداع، امیرحسین طریقت بادیه، ۲۱۱٫۲۶، ابداع، فرهاد صفری، ۱۳۸۶ بم‌دایره، ۲۱۱٫۳، خانواده‌سازی، مجید خلج کاخادرام، ۲۱۱٫۳، ابداع، مجید کرمی دایره، ۲۱۱٫۳۱۱، اشاعه، – دایره کوک‌شونده روی پایه، ۲۱۱٫۳۱۱، تغییر، – دف، ۲۱۱٫۳۱۱، اشاعه، بیژن کامکار و محمدرضا لطفی دف با پوست مصنوعی، ۲۱۱٫۳۱۱، تغییر، پژمان حدادی دف طلقی (در دو نمونه)، ۲۱۱٫۳۱۱، تغییر، مسعود حبیبی دف کوکی، ۲۱۱٫۳۱۱، تغییر، احسان بهروش دف کوکی، ۲۱۱٫۳۱۱، تغییر، مجید کرمی دهل، ۲۱۱٫۳۱۲، اشاعه، –

سازهای زه‌صدا

بخش بزرگی از سازهای موسیقی دستگاهی ایران در گروه زه‌صداها قرار می‌گیرند و به نظر می‌رسد، تغییرات در این گروه از سازها، نسبت به دیگر گروه‌ها از فراوانی بیشتری برخوردار است. تعداد قابل توجه سازهای ابداعی موجود در این گروه می‌توانند به عنوان شاهدی برای این ادعا باشد.
سازهای زه‌صدا، دسته‌ای از آلات موسیقی هستند که صدا در آن‌ها به دلیل ارتعاش زه یا سیم تولید می‌شود. زه‌صداها به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: دسته اول زه‌صداهای ساده که به زیتر نیز معروفند و دسته دوم زه‌صداهای مرکب. سازهای شناخته‌شده ایران مثل تار، سه‌تار، سنتور و کمانچه در این گروه جای دارند. بنابر نظام رده‌یندی زاکس- هورن بوستل دسته بندی این سازها چنین است:

۱٫ زه‌صدا (کوردئوفون / سازهای زهی)
۱٫۱٫ زه‌صدا‌های ساده، زیترها یا معازف‌ها
۱٫۱٫۱٫ زیترهای میله‌ای (زه‌بند)
۱٫۱٫۲٫ زیترهای لوله‌ای
۱٫۱٫۳٫ زیترهای کَلَکی (پهن)
۱٫۱٫۴٫ زیترهای صفحه‌ای (تخته‌ای)
۱٫۱٫۵٫ زیترهای تغاری (توخالی)
۱٫۱٫۶٫ زیترهای طوقه‌ای (باقاب)
۱٫۲٫ زیترهای مرکب (ترکیبی)
۱٫۲٫۱٫ بربط‌ها (لوت)
۱٫۲٫۲٫ چنگ‌ها
۱٫۲٫۳٫ چنگ- بربط‌ها (لوت‌های چنگی)
۱٫۳٫ زه‌صدا‌های رده‌بندی نشده

ارغنون، ۳۱۴٫۱۲۲، ابداع، محمدرضا شجریان، معرفی شده توسط محمدرضا شجریان
تندر (بم‌ساز)، ۳۱۴٫۱۲۲، ابداع، محمدرضا شجریان، معرفی شده توسط محمدرضا شجریان
سنتور، ۴-۳۱۴٫۱۲۲، – ، –
سنتور ۱۰ خرک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محمدرضا شجریان
سنتور ۱۱ خرک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محمدرضا شجریان
سنتور ۱۲ خرک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محسن حراج زاده
سنتور ۱۲ خرکی، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، –
سنتور ۱۴ خرک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، –
سنتور ۱۸ خرک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محسن حراج زاده
سنتور استاندارد شده، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، داریوش سالاری
سنتور آلتره، ۳۱۴٫۱۲۲، خانواده سازی، توحید عباسی
سنتور با قابلیت تغییر کوک مانند قانون، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محمد باقری، دخترش پریچهر باقری با این ساز در کنسرت ۱۹ اردیبهشت ۱۳۲۵ اجرا کرده است.
سنتور باس، ۳۱۴٫۱۲۲، خانواده سازی، -، در گروه مشکاتیان توسط علیرضا جواهری نواخته می‌شد.
سنتور بیسکویتی، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، داریوش سالاری
سنتور چند کوک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، محسن حراج زاده
سنتور دوطرفه، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر ،داریوش سالاری
سنتور دوطرفه، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، صادقی
سنتور کروماتیک، ۳۱۴٫۱۲۲، تغییر، –
سنتور کروماتیک بم، ۳۱۴٫۱۲۲، خانواده سازی، –
قانون، ۳۱۴٫۱۲۲، اشاعه، –
پیانو، ۸-۳۱۴٫۱۲۲، اشاعه، –
فرش، ۳۲۱٫۲۲، ابداع، سیف‌الله شکری
باربد، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان، معرفی شده توسط محمدرضا شجریان
تار (آلتو)، ۶-۳۲۱٫۳۲۱، – ، –
تار باس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، علینقی وزیری
تار سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، علینقی وزیری
تار شش سیم، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، –
برخی افزودن سیم ششم به تار به درویش‌خان نسبت می‌دهند.
تار مصنوعی، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، ؟، کاسه و نقاره از جنس پلاستیک
تار هشت سیم، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، رمضان شاهرخ
تنبور، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه، حسین علیزاده
تنبور بم (بم‌تنبور)، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، ؟
تن‌تار، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، فریدون حقیقی
قوپوز (ساز عاشیقی)، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه (اقوام)، ؟
دل تار (تار بدون کاسه)، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، قربان بوستانی
دل‌آرام، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دل‌آویز، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دل‌انگیز، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دل‌انگیز آلتو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا ژاله
دل‌انگیز باس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا ژاله
دل‌ربا، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دل‌گشا، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دل‌گشا سل، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا ژاله
دل‌گشا سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا ژاله
دل‌نواز، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
دوتار، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه، –
دیوان (باغلاما)، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه، –
دیوان دوقلو، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، –
رباب، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه، -، –
رباب باس (شاه رباب)، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، ابراهیم قنبری مهر
رباب سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، ابراهیم قنبری مهر
رسا، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، علی طریقت – رضا ناظمی، –
بنابر گفته سازنده، رسا سازی شبیه سه تار است که دارای شش سیم است و وسعت صدایی بین سه تار و عود دارد.
ژابیز، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، کورش شکوهی
ژاله (آلتو)، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
ژاله سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا ژاله
ساغر، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان
سبو، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان
سلانه، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، سیامک افشاری، معرفی‌شده توسط حسین علیزاده
سه‌تار، ۵-۳۲۱٫۳۲۱، – ، –
سه‌تار افکت (الکترونیک) ، ۳۲۱٫۳۲، الکتریکی سازی، سروش قهرمانلو
سه‌تار الکترونیک، ۳۲۱٫۳۲، الکتریکی سازی، سلمان محمدی
سه‌تار الکترونیک، ۳۲۱٫۳۲، الکتریکی سازی، –
سه‌تار باس (بم)، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، – ، مسعود شعاری
سه‌تار حافظ، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، حافظ ناظری
سه‌تار زیر، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، –
سه‌تار سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، – ، نمونه بازسازی شده توسط جمشید ثابت راسخ
سه‌تار سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، – ، مسعود شعاری
سه‌تار پوستی، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، محمد نوایی (عشقی)
سه‌تار کتابی، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، –
سه‌تار شب، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، حافظ ناظری
سه‌تار شورانگیز، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، ابراهیم قنبری مهر
شاه کمان، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، کیهان کلهر
شورانگیز، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، حسین علیزاده
شهرآشوب، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان
شهرآشوب آلتو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
شهنواز، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
شهبانگ، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
صراحی، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان
صراحی آلتو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
بم صراحی، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
شاه صراحی، ۳۲۱٫۳۲، خانواده‌سازی، محمدرضا شجریان
عندلیب، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، احمد ابراهیمی
فغان، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، حمیدرضا آفریده
قیچک باس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، ابراهیم قنبری مهر
قیچک سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، ابراهیم قنبری مهر
قیچک، ۳۲۱٫۳۲، اشاعه، ؟
کرشمه، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا شجریان
کمانچه، ۳۲۱٫۳۲، – ، –
کمانچه باس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، ابراهیم قنبری مهر
کمانچه دابلباس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، سیف‌الله شکری
کمانچه سوپرانو، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، ابراهیم قنبری مهر
کمانچه کنترباس، ۳۲۱٫۳۲، خانواده سازی، ابراهیم قنبری مهر
کمانچه لاله، ۳۲۱٫۳۲، تغییر، محمدرضا ژاله
مراژ، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
مویه، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
نسیم، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
نغمه، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
همای، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، محمدرضا ژاله
عود، ۶-۳۲۱٫۳۲۱، اشاعه، ؟
بربت، ۶-۳۲۱٫۳۲۱، احیا، ابراهیم قنبری مهر
بربت الکترونیک، ۶-۳۲۱٫۳۲۱، الکتریکی‌سازی، جعفر عابدینی
بربت میان‌رودان، ۳۲۱، احیا، سیف‌الله شکری
مغنی، ۳۲،احیا، عبدالعلی باقری نژاد
گیتار، ۳۲۱٫۳۲۲، اشاعه، ؟
کنترباس، ۷۱-۳۲۱٫۳۲۲، اشاعه، ؟
ویولن، ۷۱-۳۲۱٫۳۲۲، اشاعه، ؟
ویولن آلتو (ویولا)، ۷۱-۳۲۱٫۳۲۲، اشاعه، ؟
ویولنسل، ۷۱-۳۲۱٫۳۲۲، اشاعه، ؟
نجوا، ۳۲۱٫۳۲، ابداع، سیف‌الله شکری
چنگ چغامیش، ۳۲۲٫۱۱، احیا، سیف‌الله شکری، ۶۰۰۰ ساله
چنگ قزوین، ۳۲۲٫۱۲، احیا، سیف‌الله شکری
چنگ (نمونه دیگر)، ۳۲۲٫۱۲، احیا، سیف‌الله شکری
چنگ، ۳۲۲٫۱۲، احیا، سیامک مهرداد
چنگ زاویه‌دار، ۳۲۲٫۱۲، احیا، عبدالعلی باقری‌نژاد
هارپ، ۳۲۲٫۲، اشاعه، –

سازهای هواصدا
هواصداها سازهایی هستند که تولید صدا در آن‌ها به واسطه برخورد جریان هوا با بخش ویژه‌های از بدنه است. این رده به دو گروه هواصداهای آزاد یا مطلق و هواصداهای غیر مطلق یا همان سازهای بادی به معنای دقیق کلمه تقسیم شده است. شناخته شده‌ترین نمونه‌ی این سازهای در موسیقی دستگاهی ایران نی و در موسیقی اقوام سرنا است. تقسیم‌بندی آن‌ها در ساختار زاکس-هورن بوستل از این قرار است:
۱ هواصدا (ایروفون‌ها / سازهای بادی)
۱ هواصدا‌های آزاد (مطلق)
۱ هواصدا‌های آزاد جابجا کننده
۲ هواصدا‌های آزاد قطع کننده (منقطع)
۳ هواصدا‌های انفجاری
۲ سازهای بادی به معنای دقیق کلمه (غیر مطلق)
۱ لبه‌دار یا نای‌ها
۲ نای‌های زبانه‌دار
۳ شیپورها
۳ هواصدا‌های رده‌بندی نشده

بمنای، ۴۲، ابداع، سید قاسم علوی
دوزله (دونی، قشمه)، ۴۲۲٫۲۲، اشاعه، ؟
دونلی، ۴۲۱٫۱، اشاعه ، ؟
سرنا، ۴۲۲٫۱۱۲، اشاعه ، ؟
کرنا، ۴۲۲٫۱۱۲، اشاعه ، ؟
سروش، ۴۲۱٫۱۱، ابداع، سیف‌الله شکری
شمشال، ۴۲۱٫۱۱، اشاعه، ؟
کرمیل، ۴، ؟، ؟
مارنای، ۴، ؟، ؟
نفیر، ۴۲، ابداع، سیف‌الله شکری
آکوردئون، ۴۱۲٫۱۳۲، اشاعه، ؟
نرمه‌نای (بالابان / دودوک)، ۴۲۱٫۲۲۱٫۱۲، اشاعه، ؟
فلوت، ۴۲۱، اشاعه، ؟
نی‌انبان، ۴۲۲٫۱، اشاعه، ؟
نی، ۴۲۱٫۱۱، – ، –
نی کلیددار، ۴۲۱٫۱۱، تغییر، حسین عمومی
نی مصنوعی، ۴۲۱٫۱۱، تغییر، البرز فنایی، بدنه از جنس پلاستیک- تولید انبوه
کلارینت (قره‌نی)، ۷۱-۴۲۲٫۲۱۱، اشاعه، ؟

Related Posts

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *